Solo Jazz’ın Tarihi

1600’ler – 1800’ler

Kökler: Batı Afrika’dan Amerika’ya

Transatlantik köle ticaretiyle Amerika kıtasına zorla getirilen Afrikalılar, dansın ritimden, topluluktan ve doğaçlamadan ayrılmadığı kültürlerini yanlarında taşıdı. Dizlerin esnek olduğu, yere yakın bir duruş; bedenin farklı bölümlerinin farklı ritimlere yanıt vermesi; halka içinde sırayla ortaya çıkma ve çağrı-yanıt ilişkisi… Bugün Solo Jazz’ı tanımlayan özelliklerin çoğu bu mirasa dayanır.

Birçok yerde davul çalmanın yasaklanması, ritmin doğrudan bedene taşınmasına yol açtı. El çırpma, dizlere, göğse ve bacaklara vurmayla yapılan Juba (Pattin’ Juba) bunun en bilinen örneğidir. New Orleans’taki Congo Square’de 19. yüzyılda pazar günleri müzik ve dans için yapılan buluşmalar, caz müziğinin kökleri arasında sayılır.

Plantasyonlarda beyaz toprak sahiplerinin kibar balo danslarını abartarak taklit eden Cakewalk, 19. yüzyılın sonunda sahneye taşındı ve 1890’larda ülke çapında bir furyaya dönüştü. Bir parodi olarak doğan bu dans, Afrikalı Amerikalı dans estetiğinin geniş kitlelere ulaştığı ilk örneklerden biri oldu.

1890’lar – 1910’lar

Ragtime, vodvil ve “hayvan dansları”

Ragtime müziğinin yükselişiyle birlikte Turkey Trot, Bunny Hug ve Grizzly Bear gibi adını hayvanlardan alan danslar salonları sardı. Bu dönemde Eagle Rock ve Mess Around gibi bugün hâlâ solo jazz sözlüğünde yer alan adımlar sosyal danslarda yaygınlaştı.

Afrikalı Amerikalı sanatçıların turne yaptığı vodvil devreleri, özellikle TOBA (Theatre Owners Booking Association), adımların şehirden şehre taşınmasını sağladı. Irkçı karikatürlere dayanan minstrel gösterilerinin gölgesinde bile siyah dansçılar sahnede kendi ustalıklarını ortaya koydu ve profesyonel bir dans geleneği oluşturdu.

1920’ler

Caz Çağı ve Charleston

Büyük Göç ile milyonlarca Afrikalı Amerikalı Güney eyaletlerinden kuzeyin sanayi şehirlerine taşındı. Harlem, Chicago ve Detroit yeni kültür merkezleri oldu. Edebiyattan müziğe uzanan Harlem Rönesansı, dansı da bu kültürel patlamanın merkezine yerleştirdi.

Adını Güney Carolina’daki Charleston şehrinden alan Charleston, bestecisi James P. Johnson olan “The Charleston” şarkısının 1923’te Broadway’de sahnelenen, tamamen siyahi kadrolu “Runnin’ Wild” müzikalinde kullanılmasıyla bütün dünyaya yayıldı. Onu 1926’da Black Bottom furyası izledi.

Josephine Baker 1925’te Paris’te “La Revue Nègre” ile sahneye çıktı ve Charleston’ı Avrupa’ya taşıyan en tanınmış isim oldu. Aynı yıllarda caz orkestraları ve bu yeni danslar İstanbul’un eğlence hayatına da girmeye başlamıştı.

1930’lar

Jazz steps: pistten sahneye, sahneden piste

Swing çağında solo adımlar her yerdeydi. Eşli dansta partnerlerin ayrıldığı anlarda, dans yarışmalarında ve kulüp gösterilerinde dansçılar tek başına “jazz steps” yapıyordu. Cotton Club gibi mekânlarda sahnelenip bütün ülkeye yayılan Truckin’, Suzie Q ve Peckin’ gibi danslar birer moda hâline geldi.

Güney Carolina’nın Columbia şehrindeki Big Apple kulübünde Afrikalı Amerikalı gençlerin halka hâlinde yaptığı, bir “çağırıcının” adım adlarını söylediği Big Apple, 1937’de ülke çapında bir furyaya dönüştü. 1920’lerin sonunda Leonard Reed ve Willie Bryant’ın tap rutini olarak oluşturduğu Shim Sham ise Harlem kulüplerinde gece sonlarında herkesin katıldığı bir kapanış dansı oldu.

1940’lar – 1970’ler

Işıklar kararıyor

İkinci Dünya Savaşı yıllarında dansçıların ve müzisyenlerin askere alınması, büyük orkestraların dağılması ve dans edilen mekânlara getirilen ağır federal eğlence vergisi (“cabaret tax”) büyük balo salonlarını zorladı. Bebop, dinlemeye yönelik bir caz anlayışı getirdi; yeni kuşak rhythm & blues ve rock’n’roll ile dans etmeye başladı. Savoy Balo Salonu 1958’de kapandı ve yıkıldı.

Yine de adımlar kaybolmadı. Al Minns ve Leon James, caz tarihçisi Marshall Stearns’ün konferans-gösterilerinde bu dansları sahnede sergilemeyi sürdürdü. Marshall ve Jean Stearns’ün 1968’de yayımlanan Jazz Dance: The Story of American Vernacular Dance kitabı bugün hâlâ alanın temel kaynağıdır. Belgeselci Mura Dehn’in onlarca yıl boyunca çektiği The Spirit Moves da Savoy dansçılarının hareketlerini kayda geçirdi.

1980’ler – 1990’lar

Yeniden doğuş

1980’lerde İsveç’te Rhythm Hot Shots (bugünkü Harlem Hot Shots) ile ABD’de Kaliforniya ve New York’taki dansçılar, eski film kayıtlarını kare kare inceleyerek bu dansları yeniden öğrenmeye başladı. İsveç’te 1980’lerin başında küçük bir yaz kampı olarak başlayan Herräng Dance Camp, zamanla dünyanın en büyük swing buluşmasına dönüştü.

Uzun yıllar posta memuru olarak çalışan Frankie Manning 1986’da yeniden dans dünyasına davet edildi ve 2009’daki ölümüne dek dünyanın her yerinde ders verdi. Manning 1989’da Broadway müzikali Black and Blue’nun koreografisiyle, Cholly Atkins, Henry LeTang ve Fayard Nicholas’la birlikte Tony Ödülü kazandı. Bugün sosyal danslarda yapılan Shim Sham versiyonu ve ortasındaki “freeze” gelenekleri onun öğrettiği hâliyle yaşıyor.

1990’larda Londra’da Ryan Francois’nın oluşturduğu Jitterbug Stroll dünyanın her yerinde dans edilen yeni bir sosyal koreografi oldu. 1998’de yayımlanan bir hazır giyim reklamı ve neo-swing müzik dalgası ise swing dansını yeniden popüler kültürün gündemine taşıdı.

2000’ler – bugün

“Solo Jazz” kendi sahnesini kuruyor

2000’lerde festivaller solo adımlara ayrı dersler ve yarışmalar ayırmaya başladı. ABD’de “Authentic Jazz”, Avrupa’da “Solo Jazz” adı yaygınlaştı. 2006’da ABD’nin Rochester şehrinde başlayan Stompology, tamamen otantik caz dansına, Charleston’a ve solo harekete adanmış ilk hafta sonu etkinliği olarak bilinir.

Bir saksofoncu, şarkıcı ve dansçı olan Dawn Hampton (1928–2016), festivallerde verdiği derslerle solo dansın müzikalite, zarafet ve kişilikle nasıl derinleşebileceğini yeni kuşaklara gösterdi. İnternet, arşiv film kayıtlarını ve yarışma videolarını herkesin erişimine açtı. 2020’deki salgın döneminde dans salonları kapanınca partner gerektirmeyen Solo Jazz, çevrim içi derslerle dünya çapında büyük bir ilgi gördü.

Bugün ILHC Europe, Camp Hollywood’daki National Jitterbug Championships ve Savoy Cup gibi etkinliklerde Solo Jazz dersleri ve yarışmaları programın ayrılmaz bir parçası. Topluluk, dansın Afrikalı Amerikalı köklerini görünür kılmaya ve yaratıcılarını anmaya özen gösteriyor: Frankie Manning’in doğum günü 26 Mayıs, her yıl dünya genelinde dansla kutlanıyor. “Swing’in Kraliçesi” Norma Miller 2019’da 99 yaşında hayatını kaybetti.